Close

NBP Łódź

Historia obiektu
Obecna siedziba oddziału Narodowego Banku Polskiego została wzniesiona w 1908
roku, jako siedziba Łódzkiego Oddziału Banku Państwa – jednej z ważniejszych instytucji
finansowych wielkoprzemysłowej Łodzi. Wywiezienie w 1914 roku archiwum Banku Państwa
do Moskwy i Petersburga w znacznym stopniu uszczupliło materiał źródłowy dziejów instytucji
i jej siedziby. Głównym przekazem źródłowym, pozwalającym ustalić historię powstania
obiektu, jest obszerny artykuł zamieszczony w Neue Lodzer Zeitung, Handels und Industrieblatt,
Ilustrierte Sonntags – Beilage, Sonntags, den 24 Juli (6 August), nr 32/1905, pt. ”Der Bau
Reiehsbankgebäudes in Lodz”. Artykuł ten zawiera również reprodukcje projektu fasady
i elewacji północnej gmachu.
Reprodukcja projektu elewacji frontowej i północnej Banku Państwa,
zamieszczona w Neue Lodzer Zeitung z 1905 r.
Reprodukcja dzięki uprzejmości Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Łodzi.
5
Działalność Banku Państwa wiąże się ściśle z zamknięciem interesów filii Banku
Polskiego. Filia warszawskiego Banku Polskiego w Łodzi została założona w 1860 r.
z inicjatywy łódzkich przemysłowców. Z przeznaczeniem na siedzibę banku zakupiono od
L. Meyera budynek przy ul. Piotrkowskiej 268. Kryzys bawełniany i wybuch Powstania
Styczniowego przyczyniły się do powolnego upadku Banku. Ostatecznie jego działalność
zlikwidowano w 1886 r. Interesy Banku Polskiego przejął rosyjski Bank Państwa z siedzibą
w Petersburgu. Bank ten obsługiwał duże firmy przemysłowe i handlowe z Łodzi, a prowadzenie
interesów ułatwiał fakt posiadania przez bank filii w większych miastach imperium rosyjskiego.
Z powodu szybkiego rozwoju w latach 90-tych XIX w. ówczesna siedziba stała się zbyt ciasna
jak na potrzeby banku. Z inicjatywy dyrekcji powstał pomysł budowy nowej siedziby, jednak nie
uzyskał akceptacji władz. Kolejnym pomysłem była przebudowa istniejącej siedziby przy ul.
Zachodniej 55 wraz z adaptacją sąsiednich magazynów na pomieszczenia banku. Jednak i ten
projekt nie uzyskał akceptacji. Powrócono więc do pierwotnej koncepcji budowy nowego
gmachu. Dzięki staraniom ówczesnego dyrektora filii, A. Żółtanowskiego, projekt uzyskał
poparcie w sferach decyzyjnych.
Bardzo ważną sprawą stał się wybór lokalizacji nowej siedziby banku. Za najbardziej
odpowiednie uznano położenie w centrum miasta. Miejsce nowej siedziby ostatecznie
zlokalizowano na narożniku ulic: Promenady i Benedykta (obecnie Al. Kościuszki i 6-sierpnia).
Obecna Aleja Kościuszki występuje na planie Łodzi już po 1840 r. Pierwotnie nosiła nazwę
„Promenady” lub zamiennie ul. Spacerowej (nową nazwę uzyskała w 1917 roku). Ulicę
wytyczono równolegle do ul. Piotrkowskiej od strony zachodniej. W latach 70-tych XIX w.
nabrała szczególnego znaczenia jako ulica reprezentacyjna, w pewnym stopniu ekskluzywna,
ulica ludzi bogatych, miejsce siedziby ważnych instytucji i niektórych fabryk. Pośrodku, na
odcinku między ulicami Zieloną i św. Andrzeja (obecnie Andrzeja Struga), urządzono deptak
spacerowy, wysadzony drzewami i kwiatami (obecnie Aleja Artura Rubinsteina). Budynek
wzniesiony na omawianej nieruchomości powstał na miejscu ogrodu, naprzeciw pałacu
Kunitzera. W późniejszym okresie – przed I wojną światową i w latach międzywojennych – w
sąsiedztwie wzniesiono kolejne budynki użyteczności publicznej, takie jak: Bank Handlowy, na
miejscu pałacu Kunitzera, Izba Przemysłowo – Handlowa, przebudowana z pałacu Hertza oraz
Państwowy Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych. Promenada była – jako reprezentacyjna aleja
strefy śródmiejskiej – dopełnieniem handlowej ulicy Piotrkowskiej. Do dzisiaj pozostała ulicą
banków i instytucji.
W lipcu 1901 roku, na podstawie kontraktu notarialnego, Bank Państwa zakupił od
małżonków Rosenblatt za 242 500 rubli omawianą nieruchomość przy Promenadzie 14
(nr hip. 777), złożoną z pięciu sąsiednich działek. Zgodnie z zaleceniem ówczesnego ministra
finansów rozpisano konkurs ograniczony, do którego zaproszono trzech łódzkich architektów:
F. Chełmińskiego, G. Landau – Gutentegera oraz D. Landego. Jako nagrodę przewidziano
zlecenie kierownictwa budowy architektowi, którego projekt uznanoby za najlepszy.
6
Ostatecznie zwycięzcą ścisłego konkursu został architekt Dawid Lande1 i jemu zlecono
opracowanie kosztorysu. W 1904 roku komisja budowlana w Petersburgu zatwierdziła projekt
i kosztorys opiewający na sumę 420 000 rubli.
Projekt obiektu nie zachował się, jednakże obszerny ww. artykuł, poświęcony nowemu
gmachowi, opublikowany w Neue Lodzer Zeitung z 1905 r., pozwala dość dokładnie
zrekonstruować zasadniczy układ przestrzenny i funkcjonalny obiektu. Artykuł uzupełniają
zreprodukowane projekty: fasady i elewacji północnej. Projekt pochodził z 1903 r. Budynek
banku zajmować miał ok. 1/7 planu i tak był zaprojektowany, aby możliwa była jego późniejsza
ewentualna rozbudowa. Na podwórzu usytuowano budynki gospodarcze: ogólne urządzenia
klozetowe, budynek dla elektrycznych urządzeń oświetleniowych oraz remizy ze stajniami.
Realizacja inwestycji stanęła pod znakiem zapytania po wybuchu wojny japońskorosyjskiej.
Do podjęcia decyzji o rozpoczęciu budowy przyczyniła się wizyta w Łodzi szefa
Banku Państwa z Petersburga S.J.Timaszewa. Budowę rozpoczęto w lipcu 1905 roku. Pracami
kierował architekt Dawid Lande. Kontrolę i nadzór techniczny objął pułkownik inżynier A.K.
Owczinnikow. Roboty ziemne, murarskie i ciesielskie wykonała firma łódzka – przedsiębiorstwo
budowlane J. Steck’a. Wmurowanie kamienia węgielnego nastąpiło 6 sierpnia 1905 r.
W kamieniu węgielnym umieszczono, w specjalnym szczelnym pojemniku, kolekcję monet,
będących aktualnie w obiegu w całym imperium, po jednym egzemplarzu gazet ukazujących się
w Łodzi oraz akt erekcyjny w języku rosyjskim. Na budowę przewidziano dwa lata. Niemniej
dopiero w grudniu 1908 r. Bank Państwa rozpoczął urządzanie w nowej siedzibie. 19 grudnia
1908 r. dokonano uroczystego poświęcenia gmachu. Zachowana fotokopia projektu elewacji
oraz dość szczegółowy opis układu wnętrz pozwalają przypuszczać, iż realizacja nie odbiegała
zasadniczo od zamysłu projektanta. Drobne zmiany wystąpiły w opracowaniu elewacji. Portal
głównego wejścia usytuowano bliżej lica elewacji, rezygnując z tarasu nad nim. Okna
w ścianach szczytowych korpusu głównego umieszczono niżej. Zmieniono wejście w elewacji
północnej z czwartej osi na piątą. Niewielkich zmian dokonano także w formie stolarki
drzwiowej i kamiennej dekoracji architektonicznej.
Bank Państwa zajmował nową siedzibę do 1914 roku. W czasie pierwszej wojny
światowej budynek był siedzibą wojskowo – administracyjnych władz niemieckich. Mieściło się
w nim Prezydium Policji oraz biura: przepustek, paszportowe i policji. Po odzyskaniu
niepodległości dawny gmach Banku Państwa stał się siedzibą odradzających się polskich
instytucji finansowych. W 1919 roku mieścił się tu Państwowy Zarząd Skarbowy dla miasta
i okręgu łódzkiego. W latach 1921 – 22 siedzibę miał II i III Urząd Skarbowy oraz Polska
Krajowa Kasa Pożyczkowa. W latach 1924 – 27 – Bank Polski oraz Kasa Skarbowa. W 1927
roku była nieruchomość Banku Państwa przeszła na własność Banku Polskiego, na mocy
przewłaszczenia za sumę 1 826 960 złotych na rzecz skarbu państwa. Podczas okupacji
1 Dawid Landé (1868 – 1928) to czołowy architekt łódzki przełomu XIX i XX w. Prekursor stosowania konstrukcji
żelbetowych. W swojej twórczości chętnie stosował motywy barokowe i rokokowe, ale także elementy secesyjne.
W Łodzi zaprojektował wiele kamienic i rezydencji, a także gmachów użyteczności publicznej. Zrealizował także
kilka projektów w Warszawie. Do najważniejszych łódzkich realizacji należy bez wątpienia Poczta Główna (1901 –
1903), gmach rosyjskiego Banku Państwa (1905 – 1908), hotel „Bristol” (1909 – 1911), kamienica M. Pikusa (1894
– 1895), kamienica Rosenbluma (1896 – 1897).
7
niemieckiej, w czasie II wojny światowej, w budynku banku siedzibę miał niemiecki Urząd
Finansowy, a od 1942 r. – Deutsche Arbeitsbank, finansujący gospodarkę komunalną. Po
II wojnie światowej gmach stał się siedzibą Narodowego Banku Polskiego – Oddziału
Wojewódzkiego oraz IV Oddziału Miejskiego. Obecnie część pomieszczeń zajmuje także Kredyt
Bank PBI. Od 1959 roku dokonano wymiany stropów w części północnej budynku
i przylegających do niego łączniku i skrzydle. Projekt wykonali inż. St. Brue i E. Dutkiewicz.
W 1997 r. przeprowadzono kompleksową konserwację elewacji budynku.

Zdjęcia realizacji